Mentale klachten in het buitenland en op reis: veilig en verzekerd in het buitenland

Wat is een cultuurschok en welke fasen zijn daarin te herkennen?

Een cultuurschok is een proces. Het geeft weer hoe de aanpassing verloopt van een vertrouwde omgeving naar een omgeving waar alles nieuw is. Onvoorspelbaarheid en onzekerheid spelen daarbij een rol.

Men kan met een cultuurschok te maken krijgen als men (tijdelijk of permanent) in een ander land gaat wonen om er te studeren of te werken. Een cultuurschok is goed te boven te komen als men weet wat men kan verwachten en als de verschijnselen kunt herkennen.

De cultuurschok kent vijf fasen: voor vertrek, het vakantiegevoel, boosheid, aanpassing en de thuiskeerschok. Er zijn flinke pieken en dalen in diens stemming mogelijk. De tijdsduur van elke fase verschilt van persoon tot persoon. De hierna volgende voorbeelden hebben betrekking op studenten die in het buitenland zijn gaan studeren.

De voorvertrekfase

De voorvertrekfase wordt vaak gekenmerkt door spanning en onzekerheid. Voldoet men wel aan alle eisen? Heeft men de juiste keuze gemaakt? Men moet hard werken en zich voorbereiden op je vertrek. Men is daar afhankelijk van anderen, terwijl men in Nederland gewend bent om diens eigen zaken te regelen. Men moet diens inschrijving en diens reis regelen, men moet woonruimte zoeken…

De vakantiegevoelfase

In de vakantiegevoelfase voelt het alsof men door een roze bril kijkt. Dit gevoel kan dagen, weken of maanden duren. Men is opgewonden en zit vol energie. Alles is nieuw – de taal, het eten, de mensen – en het voelt als vakantie. Overigens geldt dit vooral voor studenten, niet voor jongeren die met hun ouders mee moeten verhuizen.

De boosheidfase

In de boosheidfase krijg men te maken met teleurstelling. Men merkt hoe vermoeiend het is om steeds in een vreemde taal te communiceren. Ook alle nieuwe beelden en geluiden kunnen verwarrend zijn. Men mist vrienden en familie en andere vertrouwde dingen.

Deze fase staat bekend als de cultuurschok en kan maanden tot jaren duren. Vaak begint deze fase na drie tot zes maanden bij studenten die een jaar in het buitenland gaan studeren. Men voelt zich boos en onzeker en het voelt alsof men gefaald is. Men gaat zich afzetten tegen de nieuwe cultuur (het is allemaal ‘hun schuld’) en men gaat de situatie thuis idealiseren. Het liefst zou men meteen vertrekken, maar de meeste mensen lukt het wel om door deze fase heen te komen.

De aanpassingsfase

In de aanpassingsfase leert men nieuwe vaardigheden en strategieën om in de nieuwe cultuur te kunnen leven. Men leert meer over de cultuur, kan de belangrijkste indrukken kiezen en interpreteert meer en meer vanuit de basiswaarden van die cultuur in plaats vanuit die van diens eigen cultuur. Ook heeft men nieuwe vrienden gemaakt. Men is dan meer gesetteld en heeft weer energie om nieuwe dingen te doen.

De fase van de thuiskeerschok

De thuiskeerschok is een omgekeerde cultuurschok. Men moet zich weer aanpassen aan de cultuur van de vertrouwde omgeving. Dit kan vrij lastig zijn, vooral omdat men het niet verwacht. Het patroon verloopt hetzelfde als bij de cultuurschok, maar wel intenser. Eerst is men blij om weer thuis te zijn. Vervolgens loopt men vaak tegen onbegrip op, of voelt zich beperkt. Het kan ook lastig zijn om oude gewoontes weer op te pakken. Ook internationale managers die een tijd in het buitenland hebben gewoond hebben hiermee te maken. Een cultuurschok wordt vaak wel begrepen, een thuiskeerschok veel minder.

Wat gebeurt er in de eerste fase na aankomst in het buitenland?

• Na aankomst in een nieuw woonland ervaren veel expats, emigranten en working nomads eerst een periode met veel energie. Alles is nieuw, je staat open, en het voelt alsof er van alles mogelijk is. Die fase wordt vaak omschreven als de “honeymoonfase”.
• Bij veel mensen verschuift dat gevoel na enkele weken. Meestal ergens rond zes tot acht weken na aankomst neemt de energie af. Twijfel, vermoeidheid of frustratie kunnen de kop opsteken. Dat moment wordt vaak "culture shock" genoemd.
• Culture shock is geen uitzondering en ook geen teken dat je een verkeerde keuze hebt gemaakt. Het is een normaal onderdeel van wennen aan een nieuw land en een nieuw leven. Vrijwel iedereen die langere tijd in het buitenland woont, krijgt er in meer of mindere mate mee te maken.

Waar komt culture shock vandaan bij nomads, expats en emigranten?

Culture shock ontstaat niet door één oorzaak, maar door een optelsom van veranderingen.

• Je krijgt in korte tijd veel nieuwe indrukken te verwerken, zoals een andere taal, andere regels en andere omgangsvormen.
• Je mist vaste routines en automatische handelingen die je eerder nauwelijks bewust deed.
• Je moet voortdurend keuzes maken, vaak zonder duidelijke referentiepunten.
• Je sociale netwerk is kleiner en minder vanzelfsprekend dan in je oude woonland.
• Zelfs simpele dagelijkse taken kosten ineens meer tijd en energie.

Dat alles vraagt mentale ruimte, ook als je leven er van buitenaf ontspannen uitziet.

Waarom speelt cultuur zo’n grote rol bij wennen in het buitenland?

• Veel ongemak tijdens culture shock heeft te maken met culturele verschillen. Gedrag dat in je oude woonland logisch of beleefd was, kan in je nieuwe omgeving anders worden geïnterpreteerd.
• Een veelgebruikte manier om cultuurverschillen te begrijpen is het model van Geert Hofstede. Dit model beschrijft hoe landen van elkaar kunnen verschillen op een aantal dimensies, zoals:
  • de mate waarin het individu of de groep centraal staat
  • hoe wordt omgegaan met hiërarchie en gezag
  • het belang van werk versus privéleven
  • de behoefte aan zekerheid, regels en voorspelbaarheid
  • de focus op korte of juist lange termijn
• Door te kijken hoe jouw oude en nieuwe woonland zich tot elkaar verhouden, begrijp je gedrag van anderen vaak beter. Dat helpt om situaties minder persoonlijk te nemen en verwachtingen bij te stellen. Check de scores op de diverse culturele dimensies van jouw nieuwe woonland

Kun je ook culture shock ervaren als je lang gaat wonen of werken in een land dat dichtbij voelt?

• Culture shock komt niet alleen voor bij emigratie naar verre of exotische landen. Ook bij wonen in een buurland kunnen de verschillen groot genoeg zijn om je uit balans te brengen.
• Juist omdat je denkt dat het “wel meevalt”, kunnen kleine verschillen extra schuren. Denk aan indirecte communicatie, andere werkculturen of een ander tempo van leven. Die subtiele verschillen merk je vaak pas als je er echt woont.
• Voor mensen die vaker verhuizen, zoals expats of wereldreizigers, kan culture shock zich bij elke verhuizing opnieuw voordoen. De vorm verschilt, maar het aanpassingsproces blijft.

Welke signalen van culture shock kun je bij jezelf herkennen?

Culture shock uit zich bij iedereen anders, maar veel mensen herkennen een aantal terugkerende signalen.

• Je voelt je tijdelijk onzeker of onhandig in situaties die vroeger vanzelf gingen.
• Je bent sneller moe of prikkelbaar dan je van jezelf gewend bent.
• Je hebt het gevoel voortdurend te moeten improviseren en bijleren.
• Je zelfvertrouwen kan tijdelijk afnemen, terwijl je juist iets groots hebt ondernomen.
• Je wordt geconfronteerd met patronen, uitstelgedrag of keuzes die je eerder niet hoefde te maken.

Voor veel mensen is emigreren daardoor niet alleen een verhuizing, maar ook een periode van persoonlijke heroriëntatie.

Hoe lang duurt culture shock meestal na aankomst in het buitenland?

• Er is, uiteraard, geen vaste tijdlijn voor culture shock. Veel emigranten, nomads en expats geven aan dat de zwaarste fase in het eerste jaar ligt.
• In die periode bouw je langzaam routines op. Je leert hoe systemen werken, raakt vertrouwd met de taal en ontwikkelt nieuwe gewoontes. Dat zorgt voor meer houvast en rust.
• Hoe snel dit proces verloopt, verschilt per persoon. Factoren zoals eerdere buitenlandervaring, gezinssituatie, werkdruk en verwachtingen spelen hierin een grote rol.

Quotes en ervaringen

Ik dacht dat het enthousiasme vanzelf zou blijven, maar na een tijdje voelde ik vooral moeheid en twijfel. Achteraf zie ik dat dit erbij hoorde.
Spanje emigrant

Ik dacht dat België bijna hetzelfde was als Nederland, maar juist de kleine verschillen maakten het wennen lastig.
Partner België expat

Toen ik begreep dat 'ja' niet altijd echt ja betekent, vielen veel frustraties weg.
Wereldreiziger Latijns-Amerika & Azië

Ik voelde me ineens minder zeker over mezelf, terwijl ik juist iets groots had ondernomen.
Portugal emigrant

Na ongeveer een jaar merkte ik dat ik niet meer elke dag hoefde na te denken over alles wat 'anders' was. Dat gaf rust.
Frankrijk expat

De eerste weken na aankomst op je nieuwe bestemming voelen vaak als een mengeling van verwondering en vermoeidheid. Alles is nieuw, anders en soms overweldigend. Deze beginperiode –de eerste fase van een cultuurschok- is normaal, maar vraagt wel aandacht. Hoe kun je jezelf helpen om hier goed doorheen te komen?

Hoe pak je de eerste weken na aankomst in het buitenland aan?

Of je nu expat, emigrant of digital nomad bent: het helpt om zo snel mogelijk een dagelijks ritme op te bouwen.

• Laat het eventuele eerste vakantiegevoel los en richt je vooral op gewone routines.
• Ontdek je omgeving bewust: pak het openbaar vervoer, loop door de wijk, leer routes kennen.
• Plan vaste rustmomenten en tijd voor ontspanning.
• Stel haalbare doelen: één ding per dag is genoeg in het begin. Wie te veel tegelijk wil, raakt sneller uitgeput. Klein beginnen helpt juist om sneller te landen.

Hoe kun je beter omgaan met emoties en onzekerheid in de eerste fase?

De eerste weken brengen vaak een mix van enthousiasme, frustratie, heimwee en twijfel.

• Erken dat dit bij het proces hoort. Een cultuurschok is geen teken dat je iets verkeerd doet.
• Zelfreflectie en relativeringsvermogen helpen: meestal bepaalt je eigen houding -meer dan de cultuur- hoe prettig je je voelt.
• Gun jezelf rust en wees mild. De overgang vraagt tijd, ook als je dacht goed voorbereid te zijn.
• Gebruik humor en relativering om spanning te verminderen.
• Houd eventueel een kort dagboek bij: het helpt om gedachten en gevoelens te ordenen. Lees regelmatig terug waarom je, voor vertrek, koos voor deze stap.

Hoe vind je snel je weg in je nieuwe leefomgeving?

Praktisch wennen helpt ook mentaal.

• Koop een plattegrond of gebruik een navigatie-app en verken je stad of dorp stap voor stap.
• Zoek lokale plekken op waar mensen elkaar ontmoeten: markten, koffietentjes, sportvelden.
• Neem een abonnement op een lokale krant of volg lokale social media.
• Vraag veel, observeer veel. Nieuwsgierigheid opent deuren. Mensen helpen je graag op weg.
• Er is geen 'beste manier' en de kunst van het afkijken zorgt er ook voor dat je snel(ler) went.
• Door actief te verkennen, groeit vanzelf je gevoel van richting en veiligheid.

Hoe bouw je in de eerste maanden een sociaal netwerk op?

In de eerste fase helpt sociaal contact je door de schommelingen heen.

• Maak een begin met lokale contacten: via werk, een taalcursus of je buren.
• Zoek ook internationale ontmoetingen, maar blijf niet alleen binnen de 'expat'-kring.
• Overweeg een hobbyclub, sportvereniging of vrijwilligersplek. Dat geeft structuur én verbondenheid.
• Wie langdurig of vaker in het buitenland verblijft, merkt dat relaties met lokale mensen vaak helpen om sneller thuis te raken in het dagelijks leven.

Waarom is taal oefenen juist in deze fase belangrijk?

Taal vergroot niet alleen je zelfstandigheid, maar ook je gevoel van verbinding.

• Oefen dagelijks en durf fouten te maken.
• Volg een cursus of zoek een taalmaatje.
• Gebruik elk moment –in winkels, bij buren, in het openbaar vervoer– om kleine gesprekjes te voeren.
• Zelfs een basisniveau maakt dat je minder buitenstaander bent en sneller meedraait in de lokale cultuur.
• Ook al heb je het gevoel dat je niet (meer) verbetert, dan merk je vaak kort daarna toch weer dat je een volgend niveau bereikt.
• Kies je voor een taalcursus, dan is je taaldocente vaak een prachtig contact om die eerste fase van culture shock door te komen, o.a. door het leggen van contacten met anderen.

Hoe blijf je in balans tijdens de eerste maanden?

• De aanpassingsperiode verloopt zelden in een rechte lijn. Je kunt je de ene dag prima voelen en de volgende overmand worden door twijfel. Het kan voelen als een emotionele achtbaan.
• Accepteer dat dit erbij hoort; het is een proces, geen test.
• Neem bewust tijd voor ontspanning: wandelen, muziek, sport of gewoon niets doen.
• Probeer te voorkomen dat je je in deze fase teveel laat leiden door twijfels over 'die grote beslissing', hou het klein.
• Wees voorzichtig met het delen van twijfels met het thuisfront; goedbedoelde reacties ('zie je wel, niks voor jullie' of 'kom toch terug') kunnen je uit balans brengen.
• Zoek steun bij mensen die begrijpen wat je doormaakt.

Wat helpt om verbonden te blijven met je nieuwe omgeving?

• Kom regelmatig op dezelfde plekken; herkenning geeft rust.
• Blijf nieuwsgierig naar wat er lokaal speelt.
• Zie misverstanden als leermomenten, niet als bewijs dat je ‘het niet snapt’.
• Langzaam ontstaat er vanzelf een gevoel van thuishoren: precies dat moment waarop de cultuurschok omslaat in echte integratie.

Quotes en ervaringen

Na de eerste dagen na aankomst voelde ik me plots leeg. Niet ongelukkig, maar alsof mijn brein overuren draaide. Toen begreep ik: dit is dat echte wennen waar iedereen het over heeft.
Peru emigrant

Ik nam zeker in het begin, maar ook nu nog wel, vaak een afwachtende, observerende maar ook open houding aan. Zo hoefde ik vaak niet direct een mening te geven, kon ik er rustiger over nadenken en een betere beslissing maken over wat ik er nu eigenlijk van vond.
Duitsland emigrant

Ik probeerde alles zo snel mogelijk te begrijpen, tot ik besefte dat ik gewoon even mocht verdwalen: letterlijk en figuurlijk.
Wereldreiziger

Een leven als expat geeft nooit een thuisgevoel. Zelfs na jaren in Thailand hoorde je er nooit echt helemaal bij. Je spreekt de taal nooit 100%, je mag niet stemmen. Ik kan me voorstellen dat je je als expat in een Westers land misschien wel echt kan landen en integreren, hoewel ik van andere expats uit Westerse landen hoor dat ook zij moeite hebben met écht aarden. In Azië is dat sowieso echt anders.
Thailand emigrant

Je leeft eigenlijk in een constante staat van verhoogde intensiteit. Geen dag is hetzelfde, constant vragen nieuwe zaken je aandacht. Dat vonden wij wel prettig, we werden opnieuw uitgedaagd om onze routine en vastgesleten Nederlandse patronen los te laten. Dat was nu juist de reden waarom we minimaal een paar jaar in het buitenland wilden wonen en werken.
Argentinië expat stel

Toen ik stopte met vergelijken met Nederland, werd het ineens lichter. Toen begon ik pas echt te landen.
Vietnam digital nomad

Emigreren voelt op een gegeven moment of de hele aarde onder je voeten beeft, je wankelt en hebt geen enkele houvast. Want alles wat vertrouwd voelde liet je achter. Toen ik zelf emigreerde, voelde ik me vaak eenzaam en overmand door emoties waar ik niemand over hoorde praten. Het leek alsof ik de enige was die niet continu gelukkig was. Pas toen ik mijn verhaal begon te delen, merkte ik hoeveel mensen exact hetzelfde doormaken.
Spanje emigrant

Hoe kan je omgaan met heimwee als je op reis bent voor studie, stage, werk of wereldreis?

• Gevoelens van heimwee tijdens een reis zijn logisch en lang niet altijd te voorkomen. Daarvoor hoeft je niet eens maandenlang op pad te zijn, het kan ook al optreden na enkele dagen of weken.
• Vaak gaat heimwee over het missen van kleine dingetjes, vastigheden, het plotseling doorbreken van je vaste dagelijkse ritme.
• De manier waarop je voor vertrek afscheid hebt genomen, het opschrijven van argumenten waarom je graag op reis wilde, het niet plotsklaps (in een impuls) vertrekken, het meenemen van enkele vertrouwde spullen: het zijn voorbeelden van manieren om gevoelens van heimwee te voorkomen of te verzachten.

Wil je heimwee structureel aanpakken, dan doorloop je globaal vier fasen:

• 1. acceptatie: erken dat je er last van hebt
• 2. onderzoek waar het gevoel vandaan komt
• 3. doe zelfonderzoek: haal je drijfveren om naar het buitenland te gaan er nog eens bij
• 4. daadkracht: pak je gevoelens aan, rouw om wat je mist en ga aan de slag met nieuwe dingen die je een boost geven.

Hoe kan je heimwee nog verder aanpakken?

• Reis je alleen, zoek dan nieuwe reisgenoten op, maak je gevoel van heimwee bespreekbaar: alleen al het delen kan een gevoel van opluchting geven, of neemt het heimwee gevoel af doordat je samen activiteiten gaat ondernemen.
• Veel reizigers willen helemaal niet (direct) terug als gevoelens van heimwee optreden.
• Maar gaat het gevoel van heimwee niet over en overweeg je voortijdige terugkeer naar Nederland, check dan of en hoe je je terugreis kunt vervroegen.

Ben je verzekerd voor een eerdere terugkeer naar Nederland wegens heimwee?

• Gaat een eerdere tergreis gepaard met extra kosten, check dan je verzekering of leg contact met je tussenpersoon voordat je zaken definitief regelt.
• Soms is, binnen de module repatriëring, een -al dan niet gedeeltelijke- vergoeding van die extra kosten mogelijk.
• Maar dan moet jeniet op eigen houtje dingen gaan regelen; vaak stemt de alarmcentrale met een arts terplaatse de noodzaak tot eerdere terugkeer af.

Een lang verblijf in het buitenland of emigratie brengt, zeker in het begin, een intensieve periode van verandering met zich mee. Dat kan verbindend werken, maar ook extra druk zetten op een relatie. De impact van relatieproblemen in het buitenland is vaak groter dan wanneer diezelfde problemen in Nederland ontstaan, mede door praktische en emotionele gevolgen.

Wat zijn mogelijke gevolgen van vertrek naar het buitenland voor een relatie?

Verhuizen naar het buitenland raakt vrijwel alle aspecten van het dagelijks leven.

• Het is een ingrijpende levensgebeurtenis die veel van beide partners -en andere gezinsleden- vraagt.
• Je laat een vertrouwde omgeving, routines en sociale netwerken achter.
• Praktische vragen spelen sneller een rol, zoals werk, woonruimte of zelfs terugkeer.
• Bij kinderen komen extra afwegingen kijken.
• Het vangnet van vrienden of familie is vaak kleiner of afwezig.

Wanneer werkt een lang verblijf verbindend voor partners?

De beginfase, voor vertrek naar en na aankomst in het buitenland, kan juist zorgen voor een sterke gezamenlijke focus.

• Samen starten in een nieuw land schept een gevoel van saamhorigheid: je werkt gezamenlijk toe naar nieuwe doelen; problemen worden vaker samen opgelost.
• Veel stellen ervaren in deze fase een boost in hun relatie.
• Het gevoel “wij tegen de rest”, dat sommige stellen ervaren, kan verbindend werken.

Wanneer ontstaan er spanningen in de relatie?

Na verloop van tijd kan de dynamiek veranderen.

• Na een aantal maanden tot ongeveer anderhalf jaar ontstaat vaak meer rust en routine.
• De gezamenlijke focus verschuift naar werk, gezin of (nieuwe) sociale contacten.
• Er is een risico dat partners elkaar minder bewust aandacht geven.
• Ongelijke ontwikkeling of integratie kan ook spanning opleveren.
• Kleine irritaties kunnen groter aanvoelen door het ontbreken van een vangnet.

Wat is het belang van communicatie bij wonen in het buitenland?

Open communicatie blijft een sleutel, net als in Nederland, maar krijgt bij verblijf in het buitenland wel extra gewicht.

• Regelmatig bespreken hoe het met ieder gaat voorkomt misverstanden.
• Begrip voor elkaars tempo van wennen is essentieel.
• Verschillen in beleving hoeven geen probleem te zijn, als je ze maar herkent, erkent én met mildheid benoemt.
• Tijd maken voor elkaar helpt om verbinding te behouden.
• Goede communicatie verstevigt de relatie juist op de lange termijn.

Welke invloed kunnen meeverhuisde kinderen op je relatie hebben?

Veranderingen bij kinderen werken vaak direct door in de dynamiek tussen partners.

• Kinderen reageren ieder op hun eigen manier op emigratie of lang verblijf in het buitenland.
• Onzekerheid, teruggetrokken gedrag of juist boosheid kunnen optreden.
• Ouders nemen vaker verschillende rollen aan: de één vangt op, de ander regelt; de één troost, de ander stelt zich harder of duidelijker op.
• Dat kan leiden tot ongelijkheid in belasting en verantwoordelijkheid.
• Zorgen om het welzijn van kinderen drukken soms gesprekken tussen partners weg.
• Aandacht voor elkaar schiet er makkelijker bij in, juist als het spannend wordt.
• Bewust stilstaan bij ieders rol helpt dan om elkaar niet kwijt te raken.

Quotes en ervaringen

In het begin deden we alles samen. We hadden een doel en dat gaf focus. Die gezamenlijke start heeft onze band sterker gemaakt dan ooit.
Zweden expatstel

Als we in Nederland waren gebleven, waren we misschien vastgeroest geraakt. Het leven in Berlijn gaf ons ruimte om onszelf én elkaar opnieuw te ontdekken. Dat heeft ons dichter bij elkaar gebracht.
Duitsland expatstel

De relatie veranderde niet door het buitenland, maar het vergrootte wat er in Nederland ook al wel was. Dat inzicht kwam pas toen we het echt gingen bespreken.
Thailand nomads

Onze kinderen hadden tijd nodig om te wennen, meer dan wij. We stonden ineens vaker tegenover elkaar in plaats van naast elkaar, ieder met onze eigen zorgen. Pas toen we dat benoemden, kwam er weer ruimte.
Australië emigrantenstel